Tác phẩm

LÝ SƠN KÝ SỰ - GHI CHÉP LỮ HÀNH - DƯƠNG ĐĂNG CAO

                                                   Nhà báo Dương Đăng Cao (áo trắng, bên phải),
                            cùng nhà nghiên cứu Võ Văn Thắng trên tàu ra đảo Lý Sơn


1. ĐƯỜNG RA XỨ ĐẢO

Lý Sơn có quá nhiều chuyện hấp dẫn, thiêng liêng và lôi cuốn đến lạ lùng. Phải làm một chuyến hành hương ra đảo,dù có bận rộn gì cũng phải đi, trở ngại gì cũng đi, du lịch là thế, thích là đi ! Chương trình  phê duyệt sáng 28/4 lên đường, đoàn lữ hành 5 người, nhưng chiều 27 thì 2 người xin rút. Trưởng đoàn cũng ốm, trời lại chuyển giông! Có người bàn lui!

- Không, vẫn quyết ra với Đảo lần này, thời gian có đợi ai bao giờ?

Lịch rời Đà Nẵng 5 giờ, nhưng mới 4 giờ 20 anh Thắng, bảo tàng Chăm đã gọi :

- Dậy chưa?

- Làm gì mà rạo rực thế?

- Sợ trễ, nghe nói tàu đi rất đúng giờ, một ngày chỉ có một chuyến!

- OK, đi ngay!

Không chỉ ông bạn tôi, mà ai cũng dậy sớm, chực sẵn bên đường. Xe rời Đà Nẵng, trời đã sáng bảnh. Tôi giục lái xe tăng tốc.

- Anh yên tâm, đoàn sẽ có mặt tại cảng Sa Kỳ đúng giờ. Ghé Quế Sơn làm tô mì vô tư.

Việc gì phải vào Quảng Ngãi ngủ đêm cho rắc rối. Một trăm năm chục cây số, ra tới cảng, chạy ba tiếng vô tư. Và đúng thế, xe đến  Bình Châu đúng 8 giờ kém 15 phút, vừa đủ thời gian mua vé  lên tàu.

Ra đảo bằng tàu cao tốc mới, tàu đóng ở Sài Gòn, 70.000 đồng một vé, sang trọng như xe đời mới. Hôm nay là phiên tàu An Vĩnh-Cruiser, 100 ghế, chúng tôi 5 người, nhưng chỉ còn 3 ghế, 2 người phải lên boong. Đứng trên boong càng khoái!

Cảng buổi sáng ồn ào, mưa bay lất phất, mặc, đúng 8 giờ, tàu hú còi, rời bến.

Thế là yên, đảo thân yêu, chờ đấy!

Tàu chưa ra khỏi cảng, nhiều người, dù có ghế ngồi vẫn lên boong, ngắm biển.

Mưa bay và nước tạt, mọi người vẫn xôn xao trước mũi tàu, và  chạy quanh chụp ảnh. Giã biệt xóm chài, giã biệt đất liền. Phao sông, đèn biển… sóng nước mênh mông, quá đã!

Biển cả thường mang đến cho con người sự khoáng đạt và cởi mở… Bao nhiêu âu lo, mệt nhọc thường ngày đều tan biến và lùi lại phía sau, đời trở nên nhẹ tênh!

 Lý Sơn cách đất liền 18 hải lý, ngày trước chỉ có  tàu gỗ ra đảo, mất vài ba tiếng, bây giờ đi bằng cao tốc chỉ 45 phút hoặc một giờ, tùy thời tiết.

 Chưa được nửa đường đã gặp tàu Lý Sơn đi vào, cả hai chiếc đều mới đầu tư theo chương trình du lịch biển đảo. Niềm tự hào của huyện đảo Lý Sơn. Gặp nhau trên đường vào ra hàng ngày, vẫn ấn còi chào inh ỏi và giương cờ Tổ quốc phất phới giữa biển trời bao la.

 

2.    TIỀM ẨN DU LỊCH LÝ SƠN

Đang thả người lênh đênh với sóng gió, thì Lý Sơn đã hiện dần, cũng nhà cửa xanh đỏ, thấp cao… Chắc tương lai cũng không thua kém gì những đảo xanh, đảo ngọc 5 - 7 sao của thế giới thượng lưu trên khắp các đại dương.

Không nơi nào sẵn có tiềm năng độc đáo, và thuận lợi để làm du lịch như ở Lý Sơn, và du lịch Lý Sơn cũng sẽ không bao giờ có được thời cơ vàng để khởi động, cất cánh như hiện nay?

Đó là chuyện của mơ ước tương lai. Còn hôm nay, đảo đang đón chào những khách không mời bằng một cơn mưa biển đầu mùa và sự nhớp nháp ở cảng cá ghé tạm. Ở cũng không xong, mà lên bờ cũng không được vì chưa có xe đón. Người dẫn đường du lịch, gốc ở đảo, không biết tại sao lại chẳng có máy di động, cứ ngập ngừng và đứng mãi giữa bốn bề mưa gió.

Sau này  chúng tôi mới ngộ ra trên đảo chỉ có duy nhất một chiếc xe 12 chỗ dành cho tất cả dịch vụ, từ ma chay, cưới hỏi cho đến đưa đón du khách. Ở đảo, còn có nhiều cái độc đáo khác, đường ở đảo vẫn chưa có tên, điện thì một đỏ một tắt, nhà hàng cũng chỉ có một, khách sạn: - không; chỉ có 16 phòng trọ bình dân… Ông bạn đồng hành, vừa tu nghiệp du lịch ở Úc về, nghe tôi  rủ rê ra đảo mở tuyến, hăm hở là thế, đã bắt đầu dội, có vẻ nản lòng vì sự hoang sơ của du lịch nơi đây!

- Thế mới hay, và cần mình đến chứ, bạn trẻ?

Đúng là du lịch tiềm ẩn, dù mở tuyến ra đảo từ năm 2007, nhưng lội khắp nơi chúng tôi chưa thấy bóng dáng, vết tích gì của du lịch, có khi cả cán bộ chuyên ngành cũng chưa có nốt! Nói gì cũng khó, làm gì cũng ngại!…

Tất cả đều còn tiềm ẩn, cất dấu...đợi thời cơ?

 Đợi đến bao giờ, đảo ơi?

 

3.    GIA TÀI CHA ÔNG ĐỂ LẠI

Lý Sơn, ngày trước gọi là cù lao Ré, anh em với cù lao Chàm ở Quảng Nam, có người tưởng là do giữa sóng gió mênh mông, luôn phải gào ré, gọi nhau í ới mà thành…tên... Thật ra, ngày trước trên đảo có nhiều cây ré, loại cây thân mềm như lau sậy, tàu thuyền qua lại gọi thế để phân biệt với các đảo khác. Bây giờ cây ré gần như không còn và do vậy, người ta cũng đã quen dần với tên mới: huyện đảo Lý Sơn. Đảo có 5 ngọn núi, là Thới Lới, Giếng Tiền, Hòn Sỏi, Hòn Tai và Hòn Vung. Ra đời do sự phun trào của núi lửa từ hàng ngàn năm trước. Một nhánh núi tách rời đảo lớn 7km, gọi là đảo bé, và lập riêng một xã là An Bình, 2 xã ở đảo lớn có từ lâu là An Vĩnh và An Hải, như vậy, cả huyện đảo Lý Sơn chỉ có 3 xã.

Đảo rộng 10km2, dài 7km, ngang 2km, nhưng có cả ngàn hec-ta đất đỏ ba-zan dọc triền đồi để trồng trọt, chăn nuôi .Cây cối trên đảo tươi xanh, hoa quả đậm đà hơn hẳn nhiều đảo ven bờ khác . Nghề nông trên đảo không có lúa, nhưng có đủ hoa màu, cây cảnh và các loại bắp,đậu, mè... Đặc sắc nhất là tỏi Lý Sơn. Mặc dù chỉ trong vài chục năm do lấy cát trồng tỏi mà chu vi của đảo đã bị "móp" đi vài mét! Hết cả cát mịn của bãi tắm, đang làm cho huyện đảo nhức đầu chưa biết xử lý thế nào?  Dù sao, tỏi Lý Sơn cũng sẽ thích nghi để đồng hành với du lịch đi đến những bến bờ xa.

Lý Sơn có khoảng 20 ngàn dân, mật độ dân số cao gấp 5 - 7 lần ở đất liền. Đảo do 13 vị tiền hiền - từ đất liền ra lập nghiệp từ ba, bốn trăm năm trước, những tộc họ có công lớn với đảo như  Trần, Phạm,  Đặng, Võ, Lê, Nguyễn... So với những đảo ven biển miền Trung như cù lao Chàm ở Quảng Nam, đảo Cồn Cỏ ở Quảng Trị, đảo Ngư ở Nghệ An...  Lý Sơn có lợi thế về dân số, nhiều nam thanh nữ tú, giỏi giang nghề biển, nghề nông, lại có truyền thống văn hóa, gia phong. Dân đảo làm ăn cần cù, tích góp, đời sống khá giả. Ở đảo, nhưng nhiều gia đình có con cái học hành thành đạt, nổi tiếng trong Nam, ngoài Bắc. Xa xôi nhưng lòng những người con Lý Sơn luôn hướng về quê đảo thân yêu. Nước mình, có gần cả trăm triệu dân nhưng mấy  ai có được quê hương là xứ đảo giữa muôn trùng biển khơi để thương,để nhớ, để đi về, như dân đảo Lý Sơn!

Ai người sống giữa Cù Lao

Biển đời quyện với biển trời mênh mông…

          (Thơ LT, Lý Sơn)

Về ẩm thực, dù đã đi khắp chốn và thử đủ món, nhưng có lẽ không nơi nào có hải sản tươi ngon, đậm đà hương vị miền biển như ở Lý Sơn. Món ốc ở vùng đảo núi lửa có  mùi vị rất lạ. Mực tươi, “nấu xá dòn rụm và ngọt nhức răng! Cá mú da đỏ, thịt thơm không chịu nổi và gỏi tỏi đưa cay, làm bằng thân cây tỏi đực, không nơi nào có. Còn rượu tỏi Lý Sơn, làm bằng những tép tỏi mồ côi, là loại tỏi chỉ có một tép duy nhất, khá hiếm, chỉ dùng để ngâm rượu, thơm lừng.

Không ở nơi đâu trên đất nước mình, con cháu đời sau lại được cha ông truyền giữ cho một gia tài nguyên vẹn, giàu có, độc đáo và xinh đẹp đến thế, đảo ngọc Lý Sơn.

 

4.    HỒN THIÊNG

Diện tích đảo Lý Sơn chưa tới 10 cây số vuông mà có tới 12 di tích đã được công nhận và nhiều hang động, đình, chùa, miếu mạo, lăng mộ, nhà cổ độc đáo ở biển... Nổi tiếng là Âm Linh Tự, đình làng An Vĩnh, An Hải, chùa Hang, chùa Đục,… những thắng cảnh như miệng núi lửa Thới Lới, Giếng Tiền... gắn với những truyền thuyết, chuyện kể thiêng liêng, lôi cuốn bao đời, thấm đẫm từng mét vuông đất đảo, và lòng người xứ đảo.

- Khao lề thế lính Hoàng Sa: Cứ hằng năm, vào khoảng tháng hai âm lịch, sau Tết nguyên đán, là chiếu lệnh của triều đình đến. Các tộc họ trên đảo  tổ chức  lễ tế để bàn bạc thi hành lệnh Vua... gọi là khao lề, thơ rằng:

              Hoàng Sa mây nước bốn bề

        Tháng hai khao lề thế lính Hoàng Sa

                Hoàng Sa đi có về không

    Lệnh Vua sai xuống, phải quyết lòng ra đi!

 

Khao lề thế lính có hai việc hệ trọng là bình chọn dân binh, trai tráng đi làm việc vua, thường là 70 suất, nhưng phải cắt đặt người ở lại lo việc tế tự, di truyền nòi giống, nối dõi tông đường, do vậy thường chỉ chọn con thứ, gia đình neo đơn thì được miễn.Việc bình chọn người đi làm việc nước vừa thiêng liêng vừa công bằng, minh bạch. Sau khi chọn được người đi, sẽ làm lễ thế lính. Lễ tế vừa huyền bí, vừa nhuốm màu chia ly tang tóc giữa kẻ ở người đi...

 

                    Hoàng Sa mây nước mênh mông

               Người đi thì có mà không thấy về!

 

    Người đi được tuyển khắp vùng duyên hải  miền Trung, nhưng phần lớn dân binh, nhất là chỉ huy, cai đội đều là người đảo Lý Sơn, vì giỏi nghề sông nước và thông thuộc Hoàng Sa, Trường Sa, Bắc Hải.

Lý Sơn cách Hoàng Sa 200 hải lý, gần hơn Hải Nam (Trung Quốc) 30 hải lý, mỗi chuyến đi phải mất ba ngày ba đêm. Lính đi bằng loại thuyền câu, mỗi người một chiếc, lẻ loi, đơn độc trước bao bất trắc, dữ dằn của sóng cả biển xa... Năm nào cũng chia ly và mất mát, mới có tục khao lề thế lính, thế mạng. Mỗi người ra đi được làm một hình nhân, rồi các thầy cúng làm phép thả trôi ra biển để thế mạng, mong thuỷ thần thương mà tha chết để còn về với vợ con, bản quán... Lời xin thì thống thiết đến nao lòng, nhưng trời cao, biển rộng có thấu cho? Vì vậy người đi thì có người về thì không ! Lễ khao lề thế lính thường được tổ chức ở đình làng An Vĩnh, còn nhiều dấu tích cho đến tận bây giờ.

 Lễ vẫn cứ làm, nhưng người ra đi thì vẫn lặng lẽ chuẩn bị cho mình hành trang vĩnh biệt.  Mỗi người 7 nẹp tre, 7 sợi dây, đôi chiếu bó xác và một thẻ bài ghi rõ danh tính... để mong sao xác mình còn được trôi về cố hương!

                      Hoàng Sa lắm đảo, nhiều cồn

                 Chiếc chiếu bó tròn, mấy sợi dây mây!

Còn gì bi tráng hơn, phút giây ra đi vì nước của người dân xứ đảo Lý Sơn xưa!

 

Ròng rã 6 tháng lặn lội họ đo đất, đo nước, ghi dấu, cắm mốc biên cương, nhặt nhạnh tài nguyên, châu báu, sơn hào hải vị... trên cả trăm hòn đảo lớn bé của Hoàng Sa,Trường Sa. Mỏi mòn với thời gian và nhung nhớ, gian lao. Giũa mây trời bát ngát... Đội quân sống sót sẽ tìm về đất liền qua cửa Eo, Thuận An, rồi vào cung dâng nộp của cải, báo cáo mọi việc lên triều đình Huế.

Những người trở về sẽ được nhà Vua khen thưởng, rồi trở lại quê nhà với vợ con.Còn những ngưòi đã mãi mãi không về, sẽ được dân đảo tổ chức tế lễ chiêu  hồn nhập xác, nắn tượng, an táng như người thật gọi là khao lề tế lính. Lễ tế những người chỉ huy, cai đội trấn giữ Hoàng Sa, Trường Sa, biên cương biển khơi của Tổ quốc, và đã mãi mãi nằm lại ở đó như Phạm Quang Ảnh (1815), Trương Phúc Sĩ (1834), Phạm Văn Nguyên (1835), Phạm Hữu Nhật (1836 )… là những sự kiện không bao giờ phai mờ trong lòng dân đảo Lý Sơn.

Việc nắn tượng cho người đã khuất vô cùng thiêng liêng, đất để nắn tượng được lấy về từ đỉnh núi cao, sạch sẽ, có trọng lượng bằng với người đã mất, xương được làm cây dâu, gân được làm bằng tơ tằm, riêng trái tim được nắn bằng đất lấy ở ngã ba đường, nơi từng in dấu chân những người đã khuất… Mọi thứ được chuẩn bị xong thì thầy cúng, kiêm nghề nắn tượng bắt đầu hành lễ. Cha mẹ, vợ con, gia quyến… ngồi chung quanh, khói hương nghi ngút, trang nghiêm. Thầy lễ thả hồn về cõi xa xăm và nắn tượng người đã khuất theo sự mô tả, mách bảo của thân nhân… nhất là khuôn mặt, nắn mãi cho đến bao giờ gần giống mới thôi... Xong xuôi thì dùng lòng đỏ trứng gà pha với sét trắng tô da như thật, rồi mới đến việc tẩm liệm, đặt linh vị lên mặt, y như người mất nằm đó. Sau đó Thầy cúng bắt đầu gọi hồn người chết từ nơi sóng gió trùng khơi nhập về với xác:

 

                   Thiêng thì về cố quận

Thiêng thì giúp Hoàng triều giữ vẹn biên cương

                  Hộ Hương thôn,…

      Quốc thái dân an, rạng danh Cố độ               

      ( Trích: Bài tế Âm linh Tự, lời dịch văn Nôm củaVõ Hiển Đạt )

                 Hỡi ai,

                              ...Bỏ mình vì nước nơi xa

       Về đây hưởng huệ quê nhà Lý Sơn...

                                                ( Thơ Trung Tín, Lý Sơn)

 Chuyện kể thiêng liêng và độc đáo, cùng với hàng ngàn ngôi mộ gió đang còn đó, như những lời nhắc muôn đời về một phần Tổ quốc thân thiết, là vật chứng không gì cãi nổi về chủ quyền của Việt Nam đối với Hoàng Sa, Trường Sa thương yêu.

Chỉ một lần ra đảo, nhưng Lý Sơn đã trở thành máu thịt, da diết, sống mãi trong tôi… Nhớ mãi, nghĩ mãi. Ám ảnh mãi. Như một cây đàn căng dây, chỉ chạm nhẹ là vang lên hồn thiêng sông núi, tiếng vọng non nước ngàn năm. Những đình miếu, lăng mộ, những hình nhân thế mạng, và hàng hàng, lớp lớp mộ gió giữa sương nắng đảo xa… Mà linh hồn của họ, những người con trung hiếu, sống khôn chết thiêng đã mãi mãi nằm lại giữa biển khơi xanh thẳm vì sự vẹn toàn của Đất nước.

    Vẫn như đang còn vương vấn đâu đây, thề một lòng giữ vẹn biên cương mà ta đang sống!


DƯƠNG ĐĂNG CAO

©nguyenhuuhongminh.com